Over tien jaar maakt PANO deze reportage over onze jeugdinstellingen

Deze week toonde PANO de overbevolking in onze gevangenissen: matrassen op de grond, drie mannen in een cel voor één, personeel dat het niet meer houdt. Die overbevolking is een erfenis van de vorige minister van Justitie, die de kortgestraften binnenliet maar geen cellen bijbouwde. Schrijf op: binnen tien jaar draait PANO dezelfde reportage in onze gemeenschapsinstellingen, waar Vlaanderen minderjarigen opsluit die een misdrijf pleegden.

Dat de Vlaamse justitieminister blindelings de constructiefouten die er federaal zijn ingeslopen overneemt, is bijzonder nonchalant. Op 1 januari 2026 nam het Agentschap Justitie en Handhaving de gemeenschapsinstellingen en het Vlaams detentiecentrum over van het Agentschap Opgroeien. Van welzijn naar justitie. En in diezelfde beweging hebben we een aantal federale constructiefouten overgenomen of versterkt. Niet uit onwetendheid. Met de ogen open.

De eerste constructiefout. Ongeveer een derde van de federale gevangenisbevolking heeft geen verblijfsrecht. Daarnaast zitten er meer dan 1000 geïnterneerden in onze gevangenissen. Zij horen daar niet thuis en wachten op zorg die er niet is. Als de ministers bevoegd voor asiel en migratie, alsook bevoegd voor volksgezondheid en welzijn hun verantwoordelijkheid zouden nemen hadden we deze week dus niet gekeken naar een PANO-reportage over de overbevolking van de gevangenissen. Haal beide groepen uit de gevangenis en we spreken morgen niet meer over overbevolking. De gevangenis is de plek geworden waar ander beleid zijn tekorten afzet.

Vlaanderen is in hetzelfde bedje ziek. Het loopt al mis aan de voordeur. Drugbendes ronselen  steeds jongere kinderen, en steeds vaker over de grens heen. Van de 41 minderjarigen die de scheepvaartpolitie vorig jaar in de Antwerpse haven oppakte, hadden er 24 de Nederlandse nationaliteit. Zij horen niet in onze gemeenschapsinstellingen, maar in Nederland. Hetzelfde geldt voor kinderen die de jeugdrechter in een gemeenschapsinstelling plaatst omdat hij geen andere manier ziet om hen in veiligheid te brengen. In de reguliere jeugdhulp is voor hen gewoon geen plaats. De gemeenschapsinstelling wordt zo een noodoplossing: de plek waar de jeugdhulp haar tekorten afzet.

Ook aan de achterdeur van onze ‘jeugdgevangenissen’ loopt het mis. Volgens de minister van Justitie zitten 110 minderjarigen langer vast dan gerechtvaardigd, samen al meer dan 12.500 dagen te lang. Niet omdat de jeugdrechter dat wil, maar omdat de reguliere jeugdhulp geen plaats heeft om hen op te vangen.

De tweede constructiefout. De federale detentiecapaciteit kan de repressieve houding van de samenleving niet aan. Toen de vorige minister van Justitie besliste om ook straffen onder drie jaar uit te voeren, steeg het aantal gedetineerden op drie jaar tijd van 500 naar bijna 1900. De detentiecentra die die instroom moesten opvangen, kwamen er niet op tijd. De Centrale Toezichtsraad noemt het ‘een kroniek van een aangekondigde catastrofe’.

Ook in Vlaanderen leeft die repressieve reflex. De jongste decreetswijziging heette een technische afstemming op het nieuwe federaal Strafwetboek, maar verstrengt: opnieuw komen er feiten bij waarvoor de jeugdrechter geen enkelband meer kan opleggen. En die reflex laat zich tellen. In 2020 waren er 1.444 opnames in de gemeenschapsinstellingen, in 2024 al 2.017. Bijna 40% meer in vier jaar. Per inwoner sluit Vlaanderen ruim drie keer zoveel jongeren op als ‘gidsland’ Nederland. Lees: in dit tijdsgewricht enkel inzetten op bijkomende capaciteit zal ons niet redden. Wat we vandaag bouwen, zit morgen alweer vol.

De derde constructiefout. Federaal ligt de infrastructuur van de gevangenissen niet bij Justitie maar bij de Regie der Gebouwen, onder een andere minister met een eigen begroting en eigen prioriteiten. De plannen voor de gevangenis van Leopoldsburg dateren van 2015. Elf jaar later is er geen enkele cel gebouwd en kan er met wat geluk in 2027 gestart worden. Intussen betaalt de Belgische staat dwangsommen voor detentieomstandigheden in gebouwen waar zijn eigen minister van Justitie niet verantwoordelijk voor is.

Wij hebben dat in december nagedaan. Bij de overheveling van de gemeenschapsinstellingen werd bepaald dat de volle eigendom ervan ‘kosteloos’ overgaat van het agentschap Opgroeien naar de Vlaamse Gemeenschap. Om een technische reden: het Agentschap Justitie en Handhaving heeft geen rechtspersoonlijkheid en kan dus geen vastgoed overnemen. Waar Opgroeien vroeger na een incident zelf een ontsnappingsroute kon dichtmaken, of in volle coronacrisis binnen enkele weken videoconferentie installeerde zodat de jeugdrechters konden doorwerken, moet de bevoegde minister voortaan aankloppen bij een dienst die ze niet aanstuurt en bij een begroting die ze niet beheert. Een juridische techniciteit, zegt men. Federaal heet zo’n techniciteit elf jaar vertraging.

Elke euro die we in onze gemeenschapsinstellingen steken, moet de belastingbetaler iets opleveren: een veiligere samenleving, en jongeren die na hun verblijf bijdragen aan die samenleving in plaats van haar geld te kosten. Dat is de lat voor Vlaams minister Zuhal Demir. Vlaanderen moet dus goed opletten dat het dezelfde constructie- en systeemfouten niet in zijn eigen strafuitvoering inbouwt. Want dan loopt het ook hier vroeg of laat mis, en maakt PANO over tien jaar dezelfde reportage over onze gemeenschapsinstellingen. Wat we zelf doen, doen we beter?

Verantwoording van de cijfers